Thursday, February 2, 2012

Sri Valmiki Ramayanam - Uttara Kanda (Book 7) Sarga 51 to 75















Sree Valmiki Ramayana


Uttara Kanda

(Book 7)






Book 7
Chapter 51


 1 tatra tāṃ rajanīm uṣya gomatyāṃ raghunandanaḥ
  prabhāte punar utthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā
 2 tato 'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ
  ayodhyāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām
 3 saumitris tu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ
  rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kim ahaṃ gataḥ
 4 tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisaṃnibham
  rājasya paramodāraṃ purastāt samadṛśyata
 5 rājñas tu bhavanadvāri so 'vatīrya narottamaḥ
  avānmukho dīnamanāḥ prāviveśānivāritaḥ
 6 sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnam āsīnaṃ paramāsane
  netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajam agrataḥ
 7 jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ
  uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ
 8 āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām
  gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīker āśrame śubhe
  punar asmy āgato vīra pādamūlam upāsitum
 9 mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatir īdṛśī
  tvadvidhā na hi śocanti sattvavanto manasvinaḥ
 10 sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
   saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam
11 śaktas tvam ātmanātmānaṃ vijetuṃ manasaiva hi
   lokān sarvāṃś ca kākutstha kiṃ punar duḥkham īdṛśam
12 nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ
   yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayān nṛpa
13 sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ
   tyajemāṃ durbalāṃ buddhiṃ saṃtāpaṃ mā kuruṣva ha
14 evam uktas tu kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā
   uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalam
15 evam etan naraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa
   paritoṣaś ca me vīra mama kāryānuśāsane
16 nirvṛtiś ca kṛtā saumya saṃtāpaś ca nirākṛtaḥ
   bhavadvākyaiḥ sumadhurair anunīto 'smi lakṣmaṇa



Book 7
Chapter 52




 1 tataḥ sumantras tv āgamya rāghavaṃ vākyam abravīt
  ete nivāritā rājan dvāri tiṣṭhanti tāpasāḥ
 2 bhārgavaṃ cyavanaṃ nāma puraskṛtya maharṣayaḥ
  darśanaṃ te mahārāja codayanti kṛtatvarāḥ
  prīyamāṇā naravyāghra yamunātīravāsinaḥ
 3 tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ provāca dharmavit
  praveśyantāṃ mahātmāno bhārgavapramukhā dvijāḥ
 4 rājñas tv ājñāṃ puraskṛtya dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ
  praveśayām āsa tatas tāpasān saṃmatān bahūn
 5 śataṃ samadhikaṃ tatra dīpyamānaṃ svatejasā
  praviṣṭaṃ rājabhavanaṃ tāpasānāṃ mahātmanām
 6 te dvijāḥ pūrṇakalaśaiḥ sarvatīrthāmbusatkṛtam
  gṛhītvā phalamūlaṃ ca rāmasyābhyāharan bahu
 7 pratigṛhya tu tat sarvaṃ rāmaḥ prītipuraskṛtaḥ
  tīrthodakāni sarvāṇi phalāni vividhāni ca
 8 uvāca ca mahābāhuḥ sarvān eva mahāmunīn
  imāny āsanamukhyāni yathārham upaviśyatām
 9 rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ
  bṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te
 10 upaviṣṭān ṛṣīṃs tatra dṛṣṭvā parapuraṃjayaḥ
   prayataḥ prāñjalir bhūtvā rāghavo vākyam abravīt
11 kim āgamanakaryaṃ vaḥ kiṃ karomi tapodhanāḥ
   ājñāpyo 'haṃ maharṣīṇāṃ sarvakāmakaraḥ sukham
12 idaṃ rājyaṃ ca sakalaṃ jīvitaṃ ca hṛdi sthitam
   sarvam etad dvijārthaṃ me satyam etad bravīmi vaḥ
13 tasya tadvacanaṃ śrutvā sādhuvādo mahān abhūt
   ṛṣīṇām ugratapasāṃ yamunātīravāsinām
14 ūcuś ca te mahātmāno harṣeṇa mahatānvitāḥ
   upapannaṃ naraśreṣṭha tavaiva bhuvi nānyataḥ
15 bahavaḥ pārthivā rājann atikrāntā mahābalāḥ
   kāryagauravam aśrutvā pratijñāṃ nābhyarocayan
16 tvayā punar brāhmaṇa gauravād iyaṃ; kṛtvā pratijñā hy anavekṣya kāraṇam
   kuruṣva kartā hy asi nātra saṃśayo; mahābhayāt trātum ṛṣīṃs tvam arhasi





Book 7
Chapter 53


 1 bruvadbhir evam ṛṣibhiḥ kākutstho vākyam abravīt
  kiṃ kāryaṃ brūta bhavatāṃ bhayaṃ nāśayitāsmi vaḥ
 2 tathā vadati kākutsthe bhargavo vākyam abravīt
  bhayaṃ naḥ śṛṇu yan mūlaṃ deśasya ca nareśvara
 3 pūrvaṃ kṛtayuge rāma daiteyaḥ sumahābalaḥ
  lolāputro 'bhavaj jyeṣṭho madhur nāma mahāsuraḥ
 4 brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ
  suraiś ca paramodāraiḥ prītis tasyātulābhavat
 5 sa madhur vīryasaṃpanno dharme ca susamāhitaḥ
  bahumānāc ca rudreṇa dattas tasyādbhuto varaḥ
 6 śūlaṃ śūlād viniṣkṛṣya mahāvīryaṃ mahāprabham
  dadau mahātmā suprīto vākayṃ caitad uvāca ha
 7 tvayāyam atulo dharmo matprasādāt kṛtaḥ śubhaḥ
  prītyā paramayā yukto dadāmy āyudham uttamam
 8 yāvat suraiś ca vipraiś ca na virudhyer mahāsura
  tāvac chūlaṃ tavedaṃ syād anyathā nāśam āpnuyāt
 9 yaś ca tvām abhiyuñjīta yuddhāya vigatajvaraḥ
  taṃ śūlaṃ bhasmasāt kṛtvā punar eṣyati te karam
 10 evaṃ rudrād varaṃ labdhvā bhūya eva mahāsuraḥ
   praṇipatya mahādevaṃ vākyam etad uvāca ha
11 bhagavan mama vaṃśasya śūlam etad anuttamam
   bhavet tu satataṃ deva surāṇām īśvaro hy asi
12 taṃ bruvāṇaṃ madhuṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ
   pratyuvāca mahādevo naitad evaṃ bhaviṣyati
13 mā bhūt te viphalā bāṇī matprāsādakṛtā śubhā
   bhavataḥ putram ekaṃ tu śūlam etad gamiṣyati
14 yāvat karasthaḥ śūlo 'yaṃ bhaviṣyati sutasya te
   avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati
15 evaṃ madhuvaraṃ labdhvā devāt sumahad adbhutam
   bhavanaṃ cāsuraśreṣṭhaḥ kārayām āsa suprabham
16 tasya patnī mahābhagā priyā kumbhīnasī hi yā
   viśvāsayor apatyaṃ sā hy analāyāṃ mahāprabhā
17 tasyāḥ putro mahāvīryo lavaṇo nāma dāruṇaḥ
   bālyāt prabhṛti duṣṭātmā pāpāny eva samācarat
18 taṃ putraṃ durvinītaṃ tu dṛṣṭvā duḥkhasamanvitaḥ
   madhuḥ sa śokam āpede na cainaṃ kiṃ cid abravīt
19 sa vihāya imaṃ lokaṃ praviṣṭo varuṇālayam
   śūlaṃ niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat
20 sa prabhāvena śūlasya daurātmyenātmanas tathā
   saṃtāpayati lokāṃs trīn viśeṣeṇa tu tāpasān
21 evaṃprabhāvo lavaṇaḥ śūlaṃ caiva tathāvidham
   śrutvā pramāṇaṃ kākutsthaṃ tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ
22 bahavaḥ pārthivā rāma bhayārtair ṛṣibhiḥ purā
   abhayaṃ yācitā vīra trātāraṃ na ca vidmahe
23 te vayaṃ rāvaṇaṃ śrutvā hataṃ sabalavāhanam
   trātāraṃ vidmahe rāma nānyaṃ bhuvi narādhipam
   tat paritrātum icchāmo lavaṇād bhayapīḍitāḥ




Book 7
Chapter 54





 1 tathokte tān ṛṣīn rāmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ
  kimāhāraḥ kimācāro lavaṇaḥ kva ca vartate
 2 rāghavasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te
  tato nivedayām āsur lavaṇo vavṛdhe yathā
 3 āhāraḥ sarvasattvāni viśeṣeṇa ca tāpasāḥ
  ācāro raudratā nityaṃ vāso madhuvane sadā
 4 hatvā daśasahasrāṇi siṃhavyāghramṛgadvipān
  mānuṣāṃś caiva kurute nityam āhāram āhnikam
 5 tato 'parāṇi sattvāni khādate sa mahābalaḥ
  saṃhāre samanuprāpte vyāditāsya ivāntakaḥ
 6 tac chrutvā rāghavo vākyam uvāca sa mahāmunīn
  ghātayiṣyāmi tad rakṣo vyapagacchatu vo bhayam
 7 tathā teṣāṃ pratijñāya munīnām ugratejasām
  sa bhrātṝn sahitān sarvān uvāca raghunandanaḥ
 8 ko hantā lavaṇaṃ vīrāḥ kasyāṃśaḥ sa vidhīyatām
  bharatasya mahābāhoḥ śatrughnasyāthavā punaḥ
 9 rāghaveṇaivam uktas tu bharato vākyam abravīt
  aham enaṃ badhiṣyāmi mamāṃśaḥ sa vidhīyatām
 10 bharatasya vacaḥ śrutvā śauryavīryasamanvitam
   lakṣmaṇāvarajas tasthau hitvā sauvarṇam āsanam
11 śatrughnas tv abravīd vākyaṃ praṇipatya narādhipam
   kṛtakarmā mahābāhur madhyamo raghunandanaḥ
12 āryeṇa hi purā śūnyā ayodhyā rakṣitā purī
   saṃtāpaṃ hṛdaye kṛtvā āryasyāgamanaṃ prati
13 duḥkhāni ca bahūnīha anubhūtāni pārthiva
   śayāno duḥkhaśayyāsu nandigrāme mahātmanā
14 phalamūlāśano bhūtvā jaṭācīradharas tathā
   anubhūyedṛśaṃ duḥkham eṣa rāghavanandanaḥ
   preṣye mayi sthite rājan na bhūyaḥ kleśam āpnuyāt
15 tathā bruvati śatrughne rāghavaḥ punar abravīt
   evaṃ bhavatu kākutstha kriyatāṃ mama śāsanam
16 rājye tvām abhiṣekṣyāmi maghos tu nagare śubhe
   niveśaya mahābāho bharataṃ yady avekṣase
17 śūras tvaṃ kṛtavidyaś ca samarthaḥ saṃniveśane
   nagaraṃ madhunā juṣṭaṃ tathā janapadāñ śubhān
18 yo hi vaṃśaṃ samutpāṭya pārthivasya punaḥ kṣaye
   na vidhatte nṛpaṃ tatra narakaṃ sa nigacchati
19 sa tvaṃ hatvā madhusutaṃ lavaṇaṃ pāpaniścayam
   rājyaṃ praśādhi dharmeṇa vākyaṃ me yady avekṣase
20 uttaraṃ ca na vaktavyaṃ śūra vākyāntare mama
   bālena pūrvajasyājñā kartavyā nātra saṃśayaḥ
21 abhiṣekaṃ ca kākutstha pratīcchasva mayodyatam
   vasiṣṭhapramukhair viprair vidhimantrapuraskṛtam



Book 7
Chapter 55




 1 evam uktas tu rāmeṇa parāṃ vrīḍām upāgataḥ
  śatrughno vīryasaṃpanno mandaṃ mandam uvāca ha
 2 avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca śāsanaṃ puruṣarṣabha
  tava caiva mahābhāga śāsanaṃ duratikramam
  ayaṃ kāmakaro rājaṃs tavāsmi puruṣarṣabha
 3 evam ukte tu śūreṇa śatrughnena mahātmanā
  uvāca rāmaḥ saṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ bharataṃ tathā
 4 saṃbhārān abhiṣekasya ānayadhvaṃ samāhitāḥ
  adyaiva puruṣavyāghram abhiṣekṣyāmi durjayam
 5 purodhasaṃ ca kākutsthau naigamān ṛtvijas tathā
  mantriṇaś caiva me sarvān ānayadhvaṃ mamājñayā
 6 rājñaḥ śāsanam ājñāya tathākurvan mahārathaḥ
  abhiṣekasamārambhaṃ puraskṛtya purodhasaṃ
  praviṣṭā rājabhavanaṃ puraṃdara gṛhopamam
 7 tato 'bhiṣeko vavṛdhe śatrughnasya mahātmanaḥ
  saṃpraharṣakaraḥ śrīmān rāghavasya purasya ca
 8 tato 'bhiṣiktaṃ śatrughnam aṅkam āropya rāghavaḥ
  uvāca madhurāṃ vāṇīṃ tejas tasyābhipūrayan
 9 ayaṃ śaras tv amoghas te divyaḥ parapuraṃjayaḥ
  anena lavaṇaṃ saumya hantāsi raghunandana
 10 sṛṣṭaḥ śaro 'yaṃ kākutstha yadā śete mahārṇave
   svayambhūr ajito devo yaṃ nāpaśyan surāsurāḥ
11 adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tenāyaṃ hi śarottamaḥ
   sṛṣṭaḥ krodhābhibhūtena vināśārthaṃ durātmanoḥ
   madhukauṭabhayor vīra vighāte vartamānayoḥ
12 sraṣṭukāmena lokāṃs trīṃs tau cānena hatau yudhi
   anena śaramukhyena tato lokāṃś cakāra saḥ
13 nāyaṃ mayā śaraḥ pūrvaṃ rāvaṇasya vadhārthinā
   mukhaḥ śatrughna bhūtānāṃ mahāṃs trāso bhaved iti
14 yac ca tasya mahac chūlaṃ tryambakeṇa mahātmanā
   dattaṃ śatruvināśāya madhor āyudham uttamam
15 tat saṃnikṣipya bhavane pūjyamānaṃ punaḥ punaḥ
   diśaḥ sarvāḥ samālokya prāpnoty āhāram ātmanaḥ
16 yadā tu yuddham ākāṅkṣan kaś cid enaṃ samāhvayet
   tadā śūlaṃ gṛhītvā tad bhasma rakṣaḥ karoti tam
17 sa tvaṃ puruṣaśārdūla tam āyudhavivarjitam
   apraviṣṭapuraṃ pūrvaṃ dvāri tiṣṭha dhṛtāyudhaḥ
18 apraviṣṭaṃ ca bhavanaṃ yuddhāya puruṣarṣabha
   āhvayethā mahābāho tato hantāsi rākṣasaṃ
19 anyathā kriyamāṇe tu avadhyaḥ sa bhaviṣyati
   yadi tv evaṃ kṛte vīra vināśam upayāsyati
20 etat te sarvam ākhyātaṃ śūlasya ca viparyayam
   śrīmataḥ śitikaṇṭhasya kṛtyaṃ hi duratikramam




Book 7
Chapter 56



 1 evam uktvā tu kākutsthaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ
  punar evāparaṃ vākyam uvāca raghunandanaḥ
 2 imāny aśvasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabha
  rathānāṃ ca sahasre dve gajānāṃ śatam eva ca
 3 antarāpaṇavīthyaś ca nānāpaṇyopaśobhitāḥ
  anugacchantu śatrughna tathaiva naṭanartakāḥ
 4 hiraṇyasya suvarṇasya ayutaṃ puruṣarṣabha
  gṛhītvā gaccha śatrughna paryāptadhanavāhanaḥ
 5 balaṃ ca subhṛtaṃ vīra hṛṣṭapuṣṭam anuttamam
  saṃbhāṣya saṃpradānena rañjayasva narottama
 6 na hy arthās tatra tiṣṭhanti na dārā na ca bāndhavāḥ
  suprīto bhṛtyavargas tu yatra tiṣṭhati rāghava
 7 ato hṛṣṭajanākīrṇāṃ prasthāpya mahatīṃ camūm
  eka eva dhanuṣpānis tad gaccha tvaṃ madhor vanam
 8 yathā tvāṃ na prajānāti gacchantaṃ yuddhakāṅkṣiṇam
  lavaṇas tu madhoḥ putras tathā gaccher aśaṅkitaḥ
 9 na tasya mṛtyur anyo 'sti kaścid dhi puruṣarṣabha
  darśanaṃ yo 'bhigaccheta sa vadhyo lavaṇena hi
 10 sa grīṣme vyapayāte tu varṣarātra upasthite
   hanyās tvaṃ lavaṇaṃ saumya sa hi kālo 'sya durmateḥ
11 maharṣīṃs tu puraskṛtya prayāntu tava sainikāḥ
   yathā grīṣmāvaśeṣeṇa tareyur jāhnavījalam
12 tataḥ sthāpya balaṃ sarvaṃ nadītīre samāhitaḥ
   agrato dhanuṣā sārdhaṃ gaccha tvaṃ laghuvikrama
13 evam uktas tu rāmeṇa śatrughnas tān mahābalān
   senāmukhyān samānīya tato vākyam uvāca ha
14 ete vo gaṇitā vāsā yatra yatra nivatsyatha
   sthātavyaṃ cāvirodhena yathā bādhā na kasya cit
15 tathā tāṃs tu samājñāpya niryāpya ca mahad balam
   kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaukeyīṃ cābhyavādayat
16 rāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca
   rāṇeṇa cābhyanujñātaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ
17 lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva praṇipatya kṛtāñjaliḥ
   purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca śatrughnaḥ prayatātmavān
   pradakṣiṇam atho kṛtvā nirjagāma mahābalaḥ




Book 7
Chapter 57




 1 prasthāpya tad balaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi
  eka evāśu śatrughno jagāma tvaritas tadā
 2 dvirātram antare śūra uṣya rāghavanandanaḥ
  vālmīker āśramaṃ puṇyam agacchad vāsam uttamam
 3 so 'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam
  kṛtāñjalir atho bhūtvā vākyam etad uvāca ha
 4 bhagavan vastum icchāmi guroḥ kṛtyād ihāgataḥ
  śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam
 5 śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ
  pratyuvaca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ
 6 svam āśramam idaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya ha
  āsanaṃ pādyam arghyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me
 7 pratigṛhya tataḥ pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam
  bhakṣayām āsa kākutsthas tṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ
 8 sa tu bhuktvā mahābāhur maharṣiṃ tam uvāca ha
  pūrvaṃ yajñavibhūtīyaṃ kasyāśramasamīpataḥ
 9 tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā vālmīkir vākyam abravīt
  śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā
 10 yuṣmākaṃ pūrvako rājā sudāsasya mahātmanaḥ
   putro mitrasaho nāma vīryavān atidhārmikaḥ
11 sa bāla eva saudāso mṛgayām upacakrame
   cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam
12 śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgān bahusahasraśaḥ
   bhakṣayāṇāv asaṃtuṣṭau paryāptiṃ ca na jagmatuḥ
13 sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam
   krodhena mahatāviṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā
14 vinipātya tam ekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ
   vijvaro vigatāmarṣo hataṃ rakṣo 'bhyavaikṣata
15 nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyas tasya rakṣasaḥ
   saṃtāpam akarod ghoraṃ saudāsaṃ cedam abravīt
16 yasmād anaparāddhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān
   tasmāt tavāpu pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām
17 evam uktvā tu taṃ rakṣas tatraivāntaradhīyata
   kālaparyāya yogena rājā mitrasaho 'bhavat
18 rājāpi yajate yajñaṃ tasyāśramasamīpataḥ
   aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho 'bhyapālayat
19 tatra yajño mahān āsīd bahuvarṣa gaṇāyutān
   samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo 'bhavat
20 athāvasāne yajñasya pūrvavairam anusmaran
   vasiṣṭharūpī rājānam iti hovāca rākṣasaḥ
21 adya yajñāvasānānte sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama
   dīyatām iti śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā
22 tac chrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā kāmarūpiṇā
   bhakṣasaṃskārakuśalam uvāca pṛthivīpatiḥ
23 haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam
   tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyed yathā guruḥ
24 śāsanāt pārthivendrasya sūdaḥ saṃbhrāntamānasaḥ
   sa ca rakṣaḥ punas tatra sūdaveṣam athākarot
25 sa mānuṣam atho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat
   idaṃ svāduhaviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnam āhṛtam
26 sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdham upāharat
   madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam
27 jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhojanāhṛtam
   krodhena mahatāviṣṭo vyāhartum upacakrame
28 yasmāt tvaṃ bhojanaṃ rājan mamaitad dātum icchasi
   tasmād bhojanam etat te bhaviṣyati na saṃśayaḥ
29 sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhur muhuḥ
   punar vasiṣṭhaṃ provāca yad uktaṃ brahmarūpiṇā
30 tac chrutā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat
   punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham
31 mayā roṣaparītena yad idaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ
   naitac chakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam
32 kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyāsya bhaviṣyati
   matprasādāc ca rājendra atītaṃ na smariṣyasi
33 evaṃ sa rājā taṃ śāpam upabhujyārimardanaḥ
   pratilebhe punā rājyaṃ prajāś caivānvapālayat
34 tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham
   āśramasya samīpe 'smin yasmin pṛcchasi rāghava
35 tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇam
   viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣim abhivādya ca





Book 7
Chapter 58





 1 yām eva rātriṃ śatrughna parṇaśālāṃ samāviśat
  tām eva rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam
 2 tato 'rdharātrasamaye bālakā munidārakāḥ
  vālmīkeḥ priyam ācakhyuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham
  tasya rakṣāṃ mahātejaḥ kuru bhūtavināśinīm
 3 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munir harṣam upāgamat
  bhūtaghnīṃ cākarot tābhyā rakṣāṃ rakṣovināśinīm
 4 kuśamuṣṭim upādāya lavaṃ caiva tu sa dvijaḥ
  vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm
 5 yas tayoḥ pūrvajo jātaḥ sa kuśair mantrasaṃskṛtaiḥ
  nirmārjanīyas tu bhavet kuśa ity asya nāmataḥ
 6 yaś cāparo bhavet tābhyāṃ lavena susamāhitaḥ
  nirmārjanīyo vṛddhābhir lavaś ceti sa nāmataḥ
 7 evaṃ kuśalavau nāmnā tāv ubhau yamajātakau
  matkṛtabhyāṃ ca namābhyāṃ khyātiyuktau bhaviṣyataḥ
 8 te rakṣāṃ jagṛhus tāṃ ca munihastāt samāhitāḥ
  akurvaṃś ca tato rakṣāṃ tayor vigatakalmaṣāḥ
 9 tathā tāṃ kriyamāṇāṃ tu rakṣāṃ gotraṃ ca nāma ca
  saṃkīrtanaṃ ca rāmasya sītāyāḥ prasavau śubhau
 10 ardharātre tu śatrughnaḥ śuśrāva sumahat priyam
   parṇaśālāṃ gato rātrau diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt
11 tatha tasya prahṛṣṭasya śatrughnasya mahātmanaḥ
   vyatītā vārṣikī rātriḥ śrāvaṇī laghuvikramā
12 prabhāte tu mahāvīryaḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam
   muniṃ prāñjalir āmantrya prāyāt paścānmukhaḥ punaḥ
13 sa gatvā yamunātīraṃ saptarātroṣitaḥ pathi
   ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnām āśrame vāsam abhyayāt
14 sa tatra munibhiḥ sārdhaṃ bhārgavapramukhair nṛpaḥ
   kathābhir bahurūpābhir vāsaṃ cakre mahāyaśāḥ




Book 7
Chapter 59

1 atha rātryāṃ pravṛttāyāṃ śatrughno bhṛgunandanam
  papraccha cyavanaṃ vipraṃ lavaṇasya balābalam
 2 śūlasya ca balaṃ brahman ke ca pūrvaṃ nipātitāḥ
  anena śūlamukhena dvandvayuddham upāgatāḥ
 3 tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā śatrughnasya mahātmanaḥ
  pratyuvāca mahātejāś cyavano raghunandanam
 4 asaṃkhyeyāni karmāṇi yāny asya puruṣarṣabha
  ikṣvākuvaṃśaprabhave yad vṛttaṃ tac chṛṇuṣva me
 5 ayodhyāyāṃ purā rājā yuvanāśvasuto balī
  māndhatā iti vikhyātas triṣu lokeṣu vīryavān
 6 sa kṛtvā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śāsane pṛthivīpatiḥ
  suralokam atho jetum udyogam akaron nṛpaḥ
 7 indrasya tu bhayaṃ tīvraṃ surāṇāṃ ca mahātmanām
  māndhātari kṛtodyoge devalokajigīṣayā
 8 ardhāsanena śakrasya rājyārdhena ca pārthivaḥ
  vandyamānaḥ suragaṇaiḥ pratijñām adhyarohata
 9 tasya pāpam abhiprāyaṃ viditvā pākaśāsanaḥ
  sāntvapūrvam idaṃ vākyam uvāca yuvanāśvajam
 10 rājā tvaṃ mānuṣaṃ loke na tāvat puruṣarṣabha
   akṛtvā pṛthivīṃ vaśyāṃ devarājyam ihecchasi
11 yadi vīra samagrā te medinī nikhilā vaśe
   devarājyaṃ kuruṣveha sabhṛtyabalavāhanaḥ
12 indram evaṃ bruvāṇaṃ tu māndhātā vākyam abravīt
   kva me śakrapratihataṃ śāsanaṃ pṛthivītale
13 tam uvāca sahasrākṣo lavaṇo nāma rākṣasaḥ
   madhuputro madhuvane nājñāṃ te kurute 'nagha
14 tac chrutvā vipriyaṃ ghoraṃ sahasrākṣeṇa bhāṣitam
   vrīḍito 'vāṅmukho rājā vyāhartuṃ na śaśāka ha
15 āmantrya tu sahasrākṣaṃ hriyā kiṃ cid avāṅmukhaḥ
   punar evāgamac chrīmān imaṃ lokaṃ nareśvaraḥ
16 sa kṛtvā hṛdaye 'marṣaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ
   ājagāma madhoḥ putraṃ vaśe kartum aninditaḥ
17 sa kāṅkṣamāṇo lavaṇaṃ yuddhāya puruṣarṣabhaḥ
   dūtaṃ saṃpreṣayām āsa sakāśaṃ lavaṇasya saḥ
18 sa gatvā vipriyāṇy āha bahūni madhunaḥ sutam
   vadantam evaṃ taṃ dūtaṃ bhakṣayām āsa rākṣasaḥ
19 cirāyamāṇe dūte tu rājā krodhasamanvitaḥ
   ardayām āsa tad rakṣaḥ śaravṛṣṭyā samantataḥ
20 tataḥ prahasya lavaṇaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā
   vadhāya sānubandhasya mumocāyudham uttamam
21 tac chūlaṃ dīpyamānaṃ tu sabhṛtyabalavāhanam
   bhasmīkṛtya nṛpaṃ bhūyo lavaṇasyāgamat karam
22 evaṃ sa rājā sumahān hataḥ sabalavāhanaḥ
   śūlasya ca balaṃ vīra aprameyam anuttamam
23 śvaḥ prabhāte tu lavaṇaṃ vadhiṣyasi na saṃśayaḥ
   agṛhītāyudhaṃ kṣipraṃ dhruvo hi vijayas tava



Book 7
Chapter 60

 1 kathāṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayaṃ cākāṅkṣatāṃ śubham
  vyatītā rajanī śīghraṃ śatrughnasya mahātmanaḥ
 2 tataḥ prabhāte vimale tasmin kāle sa rākṣasaḥ
  nirgatas tu purād vīro bhakṣāhārapracoditaḥ
 3 etasminn antare śūraḥ śatrughno yamunāṃ nadīm
  tīrtvā madhupuradvāri dhanuṣpāṇir atiṣṭhata
 4 tato 'rdhadivase prāpte krūrakarmā sa rākṣasaḥ
  āgacchad bahusahasraṃ prāṇinām udvahan bharam
 5 tato dadarśa śatrughnaṃ sthitaṃ dvāri dhṛtāyudham
  tam uvāca tato rakṣaḥ kim anena kariṣyasi
 6 īdṛśānāṃ sahasrāṇi sāyudhānāṃ narādhama
  bhakṣitāni mayā roṣāt kālam ākāṅkṣase nu kim
 7 āhāraś cāpy asaṃpūrṇo mamāyaṃ puruṣādhama
  svayaṃ praviṣṭo nu mukhaṃ katham āsādya durmate
 8 tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya hasataś ca muhur muhuḥ
  śatrughno vīryasaṃpanno roṣād aśrūṇy avartayat
 9 tasya roṣābhibhūtasya śatrughnasya mahātmanaḥ
  tejomayā marīcyas tu sarvagātrair viniṣpatan
 10 uvāca ca susaṃkruddhaḥ śatrughnas taṃ niśācaram
   yoddhum icchāmi durbuddhe dvandvayuddhaṃ tvayā saha
11 putro daśarathasyāhaṃ bhrātā rāmasya dhīmataḥ
   śatrughno nāma śatrughno vadhākāṅkṣī tavāgataḥ
12 tasya me yuddhakāmasya dvandvayuddhaṃ pradīyatām
   śatrus tvaṃ sarvajīvānāṃ na me jīvan gamiṣyasi
13 tasmiṃs tathā bruvāṇe tu rākṣasaḥ prahasann iva
   pratyuvāca naraśreṣṭhaṃ diṣṭyā prāpto 'si durmate
14 mama mātṛṣvasur bhrātā rāvaṇo nāma rākṣasaḥ
   hato rāmeṇa durbuddhe strīhetoḥ puruṣādhama
15 tac ca sarvaṃ mayā kṣāntaṃ rāvaṇasyā kulakṣayam
   avajñāṃ purataḥ kṛtvā mayā yūyaṃ viśeṣataḥ
16 na hatāś ca hi me sarve paribhūtās tṛṇaṃ yathā
   bhūtaś caiva bhaviṣyāś ca yūyaṃ ca puruṣādhamāḥ
17 tasya te yuddhakāmasyā yuddhaṃ dāsyāmi durmate
   īpsitaṃ yādṛśaṃ tubhyaṃ sajjaye yāvad āyudham
18 tam uvācātha śatrughna kva me jīvan gamiṣyasi
   durbalo 'py āgataḥ śatrur na moktavyaḥ kṛtātmanā
19 yo hi viklavayā buddhyā prasaraṃ śatrave dadau
   sa hato mandabuddhitvād yathā kāpuruṣas tathā




Book 7
Chapter 61






 1 tac chrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ
  krodham āhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
 2 pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca
  lavaṇo raghuśārdūlam āhvayām āsa cāsakṛt
 3 taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoravikramam
  śatrughno deva śatrughna idaṃ vacanam abravīt
 4 śatrughno na tadā jāto yadānye nirjitās tvayā
  tad adya bāṇābhihato vraja taṃ yamasādanam
 5 ṛṣayo 'py adya pāpātman mayā tvāṃ nihataṃ raṇe
  paśyantu viprā vidvāṃsas tridaśā iva rāvaṇam
 6 tvayi madbāṇanirdagdhe patite 'dya niśācara
  puraṃ janapadaṃ cāpi kṣemam etad bhaviṣyati
 7 adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ
  pravekṣyate te hṛdayaṃ padmam aṃśur ivārkajaḥ
 8 evam ukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrchitaḥ
  śatrughnorasi cikṣepa taṃ śūraḥ śatadhācchinat
 9 tad dṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punar eva tu
  pādapān subahūn gṛhya śatrughne vyasṛjad balī
 10 śatrughnaś cāpi tejasvī vṛkṣān āpatato bahūn
   tribhiś caturbhir ekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ
11 tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjad rākṣasor asi
   śatrughno vīryasaṃpanno vivyathe na ca rākṣasaḥ
12 tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣam utpāṭya līlayā
   śirasy abhyahanac chūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai
13 tasmin nipatite vīre hāhākāro mahān abhūt
   ṛṣīṇāṃ deva saṃghānāṃ gandharvāpsarasām api
14 tam avajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam
   rakṣo labdhāntaram api na viveśa svam ālayam
15 nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam
   tato hata iti jñātvā tān bhakṣān samudāvahat
16 muhūrtāl labdhasaṃjñas tu punas tasthau dhṛtāyudhaḥ
   śatrughno rākṣasadvāri ṛṣibhiḥ saṃprapūjitaḥ
17 tato divyam amoghaṃ taṃ jagrāha śaram uttamam
   jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa
18 vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandara gauravam
   nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣv aparājitam
19 asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam
   dānavendrācalendrāṇām asurāṇāṃ ca dāruṇam
20 taṃ dīptam iva kālāgniṃ yugānte samupasthite
   dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsam upāgaman
21 sadevāsuragandharvaṃ samuniṃ sāpsarogaṇam
   jagad dhi sarvam asvasthaṃ pitāmaham upasthitam
22 ūcuś ca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham
   kac cil lokakṣayo deva prāpto vā yugasaṃkayaḥ
23 nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na śrutaṃ vā prapitāmaha
   devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṃkṣayaḥ prabho
24 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmanaḥ
   bhayakāraṇam ācaṣṭe devānām abhayaṃkaraḥ
25 vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ
   tejasā yasya sarve sma saṃmūḍhāḥ surasattamāḥ
26 eṣo hi pūrvaṃ devasya lokakartuḥ sanātanaḥ
   śaras tejomayo vatsā yena vai bhayam āgatam
27 eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaś ca mahāśaraḥ
   sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthaṃ daityayos tayoḥ
28 evam etaṃ prajānīdhvaṃ viṣṇos tejomayaṃ śaram
   eṣā caiva tanuḥ pūrvā viṣṇos tasya mahātmanaḥ
29 ito gacchatā paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā
   rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam
30 tasya te devadevasya niśamya madhurāṃ giram
   ājagmur yatra yudhyete śatrughnalavaṇāv ubhau
31 taṃ śaraṃ divyasaṃkāśaṃ śatrughnakaradhāritam
   dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnim ivotthitam
32 ākāśam āvṛtaṃ dṛṣṭvā devair hi raghunandanaḥ
   siṃhanādaṃ muhuḥ kṛtvā dadarśa lavaṇaṃ punaḥ
33 āhūtaś ca tatas tena śatrughnena mahātmanā
   lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ
34 ākarṇāt sa vikṛṣyātha tad dhanur dhanvināṃ varaḥ
   sa mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi
   uras tasya vidāryāśu praviveśa rasātalam
35 gatvā rasātalaṃ divyaṃ śaro vibudhapūjitaḥ
   punar evāgamat tūrṇam ikṣvākukulanandanam
36 śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ
   papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ
37 tac ca divyaṃ mahac chūlaṃ hate lavaṇarākṣase
   paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ rudrasya vaśam anvagāt
38 ekeṣupātena bhayaṃ nihatya; lokatrayasyāsya raghupravīraḥ
   vinirbabhāv udyatacāpabāṇas; tamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ






Book 7
Chapter 62

 1 hate tu lavaṇe devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ
  ūcuḥ sumadhurāṃ vāṇīṃ śatrughnāṃ śatrutāpanam
 2 diṣṭyā te vijayo vatsa diṣṭya lavaṇarākṣasaḥ
  hataḥ puruṣaśārdūlavaraṃ varaya rāghava
 3 varadāḥ sma mahābāho sarva eva samāgatāḥ
  vijayākāṅkṣiṇas tubhyam amoghaṃ darśanaṃ hi naḥ
 4 devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā śūro mūrdhni kṛtāñjaliḥ
  pratyuvāca mahābāhuḥ śatrughnaḥ prayatātmavān
 5 imāṃ madhupurīṃ ramyāṃ madhurāṃ deva nirmitām
  niveśaṃ prapnuyāṃ śīghram eṣa me 'stu varo mataḥ
 6 taṃ devāḥ prītamanaso bāḍham ity eva rāghavam
  bhaviṣyati purī ramyā śūrasenā na saṃśayaḥ
 7 te tathoktvā mahātmāno divam āruruhus tadā
  śatrughno 'pi mahātejās tāṃ senāṃ samupānayat
 8 sā sena śīghram āgacchac chrutvā śatrughnaśāsanam
  niveśanaṃ ca śatrughnaḥ śāsanena samārabhat
 9 sā purī divyasaṃkāśā varṣe dvādaśame śubhā
  niviṣṭā śūrasenānāṃ viṣayaś cākutobhayaḥ
 10 kṣetrāṇi sasya yuktāni kāle varṣati vāsavaḥ
   arogā vīrapuruṣā śatrughnabhujapālitā
11 ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā
   śobhitā gṛhamukhyaiś ca śobhitā catvarāpaṇaiḥ
12 yac ca tena mahac chūnyaṃ lavaṇena kṛtaṃ purā
   śobhayām āsa tad vīro nānāpaṇyasamṛddhibhiḥ
13 tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthaḥ śatrughno bharatānujaḥ
   nirīkṣya paramaprītaḥ paraṃ harṣam upāgamat
14 tasya buddhiḥ samutpannā niveśya madhurāṃ purīm
   rāmapādau nirīkṣeyaṃ varṣe dvādaśame śubhe




Book 7
Chapter 63

1 tato dvādaśame varṣe śatrughno rāmapālitām
  ayodhyāṃ cakame gantum alpabhṛtyabalānugaḥ
 2 mantriṇo balamukhyāṃś ca nivartya ca purodhasaṃ
  jagāma rathamukhyena hayayuktena bhāsvatā
 3 sa gatvā gaṇitān vāsān saptāṣṭau raghunandanaḥ
  ayodhyām agamat tūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ
 4 sa praviśya purīṃ ramyāṃ śrīmān ikṣvākunandanaḥ
  praviveśa mahābāhur yatra rāmo mahādyutiḥ
 5 so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantam iva tejasā
  uvāca prāñjalir bhūtvā rāmaṃ satyaparākramam
 6 yad ājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tat kṛtavān aham
  hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī sā ca niveśitā
 7 dvādaśaṃ ca gataṃ varṣaṃ tvāṃ vinā raghunandana
  notsaheyam ahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa
 8 sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama
  mātṛhīno yathā vatsas tvāṃ vinā pravasāmy aham
 9 evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedam abravīt
  mā viṣādaṃ kṛthā vīra naitat kṣatriya ceṣṭitam
 10 nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava
   prajāś ca paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava
11 kāle kāle ca māṃ vīra ayodhyām avalokitum
   āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava
12 mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇair api na saṃśayaḥ
   avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam
13 tasmāt tvaṃ vasa kākutstha pañcarātraṃ mayā saha
   ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ
14 rāmasyaitad vacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ mano'nugam
   śatrughno dīnayā vācā bāḍham ity eva cābravīt
15 sa pañcarātraṃ kākutstho rāghavasya yathājñayā
   uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame
16 āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam
   bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahāratham upāruhat
17 dūraṃ tābhyām anugato lakṣmaṇena mahātmanā
   bharatena ca śatrughno jagāmāśu purīṃ tadā




Book 7
Chapter 64




 1 prasthāpya tu sa śatrughnaṃ bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ
  pramumoda sukhī rājyaṃ dharmeṇa paripālayan
 2 tataḥ katipayāhaḥsu vṛddho jānapado dvijaḥ
  śavaṃ bālam upādāya rājadvāram upāgamat
 3 rudan bahuvidhā vācaḥ snehākṣarasamanvitāḥ
  asakṛt putraputreti vākyam etad uvāca ha
 4 kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma pūrvaṃ dehāntare kṛtam
  yad ahaṃ putram ekaṃ tvāṃ paśyāmi nidhanaṃ gatam
 5 aprāptayauvanaṃ bālaṃ pañcavarṣasamanvitam
  akāle kālam āpannaṃ duḥkhāya mama putraka
 6 alpair ahobhir nidhanaṃ gamiṣyāmi na saṃśayaḥ
  ahaṃ ca jananī caiva tava śokena putraka
 7 na smarāmy anṛtaṃ hy uktaṃ na ca hiṃsāṃ smarāmy aham
  kena me duṣkṛtenādya bāla eva mamātmajaḥ
  akṛtvā pitṛkāryāṇi nīto vaivasvatakṣayam
 8 nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ me śrutaṃ vā ghoradarśanam
  mṛtyur aprāptakālānāṃ rāmasya viṣaye yathā
 9 rāmasya duṣkṛtaṃ kiṃ cin mahad asti na saṃśayaḥ
  tvaṃ rājañ jīvayasvainaṃ bālaṃ mṛtyuvaśaṃ gatam
 10 bhrātṛbhiḥ sahito rājan dīrgham āyur avāpnuhi
   uṣitāḥ sma sukhaṃ rājye tavāsmin sumahābala
11 saṃpraty anātho viṣaya ikṣvākūṇāṃ mahātmanām
   rāmaṃ nātham ihāsādya bālāntakaraṇaṃ nṛpam
12 rājadoṣair vipadyante prajā hy avidhipālitāḥ
   asadvṛtte tu nṛpatāv akāle mriyate janaḥ
13 yadā pureṣv ayuktāni janā janapadeśu ca
   kurvate na ca rakṣāsti tadākālakṛtaṃ bhayam
14 savyaktaṃ rājadoṣo 'yaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
   pure janapade vāpi tadā bālavadho hy ayam
15 evaṃ bahuvidhair vākyair nindayāno muhur muhuḥ
   rājānaṃ duḥkhasaṃtaptaḥ sutaṃ tam upagūhati



Book 7
Chapter 65





 1 tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevitam
  śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam
 2 sa duḥkhena susaṃtapto mantriṇaḥ samupāhvayat
  vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātṝṃś ca sahanaigamān
 3 tato dvijā vasiṣṭhena sārdham aṣṭau praveśitāḥ
  rājānaṃ devasaṃkāśaṃ vardhasveti tato 'bruvan
 4 mārkaṇḍeyo 'tha maudgalyo vāmadevaś ca kāśyapaḥ
  kātyāyano 'tha jābālir gautamo nāradas tathā
 5 ete dvijarṣabhāḥ sarve āganeṣūpaveśitāḥ
  mantriṇo naigamāś caiva yathārham anukūlataḥ
 6 teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām
  raghavaḥ sarvam ācaṣṭe dvijo yasmāt praroditi
 7 tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ
  pratyuvāca śubhaṃ vākyam ṛṣīṇāṃ saṃnidhau nṛpam
 8 śṛṇu rājan yathākāle prāpto 'yaṃ bālasaṃkṣayaḥ
  śrutvā kartavyatāṃ vīra kuruṣva raghunandana
 9 purā kṛtayuge rāma brāhmaṇā vai tapasvinaḥ
  abrāhmaṇas tadā rājan na tapasvī kathaṃ cana
 10 tasmin yuge prajvalite brahmabhūte anāvṛte
   amṛtyavas tadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ
11 tatas tretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām
   kṣatriyā yatra jāyante pūrveṇa tapasānvitāḥ
12 vīryeṇa tapasā caiva te 'dhikāḥ pūrvajanmani
   mānavā ye mahātmānas tasmiṃs tretāyuge yuge
13 brahmakṣatraṃ tu tat sarvaṃ yat pūrvam aparaṃ ca yat
   yugayor ubhayor āsīt samavīryasamanvitam
14 apaśyantas tu te sarve viśeṣam adhikaṃ tataḥ
   sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sarvataḥ
15 adharmaḥ pādam ekaṃ tu pātayat pṛthivītale
   adharmeṇa hi saṃyuktās tena mandābhavan dvijāḥ
16 tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvam āyuṣaḥ pariniṣṭhitam
   śubhāny evācaraṁl lokāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
17 tretāyuge tv avartanta brāhmaṇāḥ kṣatriyaś ca ye
   tapo 'tapyanta te sarve śuśrūṣām apare janāḥ
18 sa dharmaḥ paramas teṣāṃ vaiśyaśūdram athāgamat
   pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāś cakrur viśeṣataḥ
19 tataḥ pādam adharmasya dvitīyam avatārayat
   tato dvāparasaṃkhyā sā yugasya samajāyata
20 tasmin dvāparasaṃkhye tu vartamāne yugakṣaye
   adharmaś cānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha
21 tasmin dvāparasaṃkhyāte tapo vaiśyān samāviśat
   na śūdro labhate dharmam ugraṃ taptaṃ nararṣabha
22 hīnavarṇo naraśreṣṭha tapyate sumahat tapaḥ
   bhaviṣyā śūdrayonyāṃ hi tapaścaryā kalau yuge
23 adharmaḥ paramo rāma dvāpare śūdradhāritaḥ
   sa vai viṣayaparyante tava rājan mahātapāḥ
   śūdras tapyati durbuddhis tena bālavadho hy ayam
24 yo hy adharmam akāryaṃ vā viṣaye pārthivasya hi
   karoti rājaśārdūla pure vā durmatir naraḥ
   kṣipraṃ hi narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ
25 sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam
   duṣkṛtaṃ yatra paśyethās tatra yatnaṃ samācara
26 evaṃ te dharmavṛddhiś ca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam
   bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam




Book 7
Chapter 66





 1 nāradasya tu tad vākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā
  praharṣam atulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedam abravīt
 2 gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya lakṣmaṇa
  bālasya ca śarīraṃ tat tailadroṇyāṃ nidhāpaya
 3 gandhaiś ca paramodārais tailaiś ca susugandhibhiḥ
  yathā na kṣīyate bālas tathā saumya vidhīyatām
 4 yathā śarīre bālasya guptasyākliṣṭakarmaṇaḥ
  vipattiḥ paribhedo vā bhaven na ca tathā kuru
 5 tathā saṃdiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam
  manasā puṣpakaṃ dadhyāv āgaccheti mahāyaśāḥ
 6 iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ
  ājagāma muhūrtena saṃpīpaṃ rāghavasya vai
 7 so 'bravīt praṇato bhūtvā ayam asmi narādhipa
  vaśyas tava mahābāho kiṃkaraḥ samupasthitaḥ
 8 bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ
  abhivādya maharṣīs tān vimānaṃ so 'dhyarohata
 9 dhanur gṛhītvā tūṇīṃ ca khagdaṃ ca ruciraprabham
  nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāv ubhau
 10 prāyāt pratīcīṃ sa marūn vicinvaṃś ca samantataḥ
   uttarām agamac chrīmān diśaṃ himavadāvṛtam
11 apaśyamānas tatrāpi svalpam apy atha duṣkṛtam
   pūrvām api diśaṃ sarvām athāpaśyan narādhipaḥ
12 dakṣiṇāṃ diśam ākrāmat tato rājarṣinandanaḥ
   śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahat saraḥ
13 tasmin sarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahat tapaḥ
   dadarśa rāghavaḥ śrīmāṁl lambamānam adho mukham
14 athainaṃ samupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam
   uvāca rāghavo vākyaṃ dhanyas tvam asi suvrata
15 kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddhavartase dṛḍhavikrama
   kautūhalāt tvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathir hy aham
16 manīṣitas te ko nv arthaḥ svargalābho varāśrayaḥ
   yam aśritya tapas taptaṃ śrotum icchāmi tāpasa
17 brāhmaṇo vāsi bhadraṃ te kṣatriyo vāsi durjayaḥ
   vaiśyo vā yadi vā śūdraḥ satyam etad bravīhi me




Book 7
Chapter 67




 1 tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
  avākśirās tathābhūto vākyam etad uvāca ha
 2 śūdrayonyāṃ prasūto 'smi tapa ugraṃ samāsthitaḥ
  devatvaṃ prārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ
 3 na mithyāhaṃ vade rājan devalokajigīṣayā
  śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha śambūkaṃ nāma nāmataḥ
 4 bhāṣatas tasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham
  niṣkṛṣya kośād vimalaṃ śiraś ciccheda rāghavaḥ
 5 tasmin muhūrte bālo 'sau jīvena samayujyata
 6 tato 'gastyāśramapadaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ
  sa gatvā vinayenaiva taṃ natvā mumude sukhī
 7 so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantam iva tejasā
  ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ
 8 tam uvāca mahātejāḥ kumbhayonir mahātapāḥ
  svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto 'si rāghava
 9 tvaṃ me bahumato rāma guṇair bahubhir uttamaiḥ
  atithiḥ pūjanīyaś ca māma rājan hṛdi sthitaḥ
 10 surā hi kathayanti tvām āgataṃ śūdraghātinam
   brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ
11 uṣyatāṃ ceha rajanīṃ sakāśe mama rāghava
   prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā svapuram eva hi
12 idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā
   divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā
   pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava
13 dattasya hi punar dānaṃ sumahat phalam ucyate
   tasmāt pradāsye vidhivat tat pratīccha nararṣabha
14 tad rāmaḥ pratijagrāha munes tasya mahātmanaḥ
   divyam ābharaṇaṃ citraṃ pradīptam iva bhāskaram
15 pratigṛhya tato rāmas tad ābharaṇam uttamam
   āgamaṃ tasya divyasya praṣṭum evopacakrame
16 atyadbhutam idaṃ brahman vapuṣā yuktam uttamam
   kathaṃ bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vāhṛtam
17 kutūhalatayā brahman pṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ
   āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān
18 evaṃ bruvati kākutsthe munir vākyam athābravīt
   śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge gate





Book 7
Chapter 68





 1 purā tretāyuge hy āsīd araṇyaṃ bahuvistaram
  samantād yojanaśataṃ nirmṛgaṃ pakṣivarjitam
 2 tasmin nirmānuṣe 'raṇye kurvāṇas tapa uttamam
  aham ākramituṃ śaumya tad araṇyam upāgamam
 3 tasya rūpam araṇyasya nirdeṣṭuṃ na śaśāka ha
  phalamūlaiḥ sukhāsvādair bahurūpaiś ca pādapaiḥ
 4 tasyāraṇyasya madhye tu saro yojanam āyatam
  padmotpalasamākīrṇaṃ samatikrāntaśaivalam
 5 tad āścaryam ivātyarthaṃ sukhāsvādam anuttamam
  arajaskaṃ tathākṣobhyaṃ śrīmatpakṣigaṇāyutam
 6 tasmin saraḥsamīpe tu mahad adbhutam āśramam
  purāṇaṃ puṇyam atyarthaṃ tapasvijanavarjitam
 7 tatrāham avasaṃ rātriṃ naidāghīṃ puruṣarṣabha
  prabhāte kālyam utthāya saras tad upacakrame
 8 athāpaśyaṃḥ śavaṃ tatra supuṣṭam ajaraṃ kva cit
  tiṣṭhantaṃ parayā lakṣmyā tasmiṃs toyāśaye nṛpa
 9 tam arthaṃ cintayāno 'haṃ muhūrtaṃ tatra rāghava
  viṣṭhito 'smi sarastīre kiṃ nv idaṃ syād iti prabho
 10 athāpaśyaṃ muhūrtāt tu divyam adbhutadarśanam
   vimānaṃ paramodāraṃ haṃsayuktaṃ manojavam
11 atyarthaṃ svargiṇaṃ tatra vimāne raghunandana
   upāste 'psarasāṃ vīra sahasraṃ divyabhūṣaṇam
   gānti geyāni ramyāṇi vādayanti tathāparāḥ
12 paśyato me tadā rāma vimānād avaruhya ca
   taṃ śavaṃ bhakṣayām āsa sa svargī raghunandana
13 tato bhuktvā yathākāmaṃ māṃsaṃ bahu ca suṣṭhu ca
   avatīrya saraḥ svargī saṃspraṣṭum upacakrame
14 upaspṛśya yathānyāyaṃ sa svargī puruṣarṣabha
   āroḍhum upacakrāma vimānavaram uttamam
15 tam ahaṃ devasaṃkāśam ārohantam udīkṣya vai
   athāham abruvaṃ vākyaṃ tam eva puruṣarṣabha
16 ko bhavān devasaṃkāśa āhāraś ca vigarhitaḥ
   tvayāyaṃ bhujyate saumya kiṃ karthaṃ vaktum arhasi
17 āścaryam īdṛśo bhāvo bhāsvaro devasaṃmataḥ
   āhāro garhitaḥ saumya śrotum icchāmi tattvataḥ




Book 7
Chapter 69





 1 bhuktvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram
  prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana
 2 śṛṇu brahman yathāvṛttaṃ mamaitat sukhaduḥkhayoḥ
  duratikramaṇīyaṃ hi yathā pṛcchasi māṃ dvija
 3 purā vaidarbhako rājā pitā mama mahāyaśāḥ
  sudeva iti vikhyātas triṣu lokeṣu vīryavān
 4 tasya putradvayaṃ brahman dvābhyāṃ strībhyām ajāyata
  ahaṃ śveta iti khyāto yavīyān suratho 'bhavat
 5 tataḥ pitari svaryāte paurā mām abhyaṣecayan
  tatrāhaṃ kṛtavān rājyaṃ dharmeṇa susamāhitaḥ
 6 evaṃ varṣasahasrāṇi samatītāni suvrata
  rājyaṃ kārayato brahman prajā dharmeṇa rakṣataḥ
 7 so 'haṃ nimitte kasmiṃś cid vijñātāyur dvijottama
  kāladharmaṃ hṛdi nyasya tato vanam upāgamam
 8 so 'haṃ vanam idaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam
  tapaś cartuṃ praviṣṭo 'smi samīpe sarasaḥ śubhe
 9 bhrātaraṃ surathaṃ rājye abhiṣicya narādhipam
  idaṃ saraḥ samāsādya tapas taptaṃ mayā ciram
 10 so 'haṃ varṣasahasrāṇi tapas trīṇi mahāmune
   taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokam anuttamam
11 tato māṃ svargasaṃsthaṃ vai kṣutpipāse dvijottama
   bādhete paramodāra tato 'haṃ vyathitendriyaḥ
12 gatvā tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ pitāmaham uvāca ha
   bhagavan brahmaloko 'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ
13 kasyeyaṃ karmaṇaḥ prāptiḥ kṣutpipāsāvaśo 'smi yat
   āhāraḥ kaś ca me deva tan me brūhi pitāmaha
14 pitāmahas tu mām āha tavāhāraḥ sudevaja
   svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ
15 svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam
   anuptaṃ rohate śveta na kadā cin mahāmate
16 dattaṃ na te 'sti sūkṣmo 'pi vane sattvaniṣevite
   tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā
17 sa tvaṃ supuṣṭam āhāraiḥ svaśarīram anuttamam
   bhakṣayasvāmṛtarasaṃ sā te tṛptir bhaviṣyati
18 yadā tu tad vanaṃ śveta agastyaḥ sumahān ṛṣiḥ
   ākramiṣyati durdharṣas tadā kṛcchād vimokṣyase
19 sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇān api
   kiṃ punas tvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam
20 so 'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam
   āhāraṃ garhitaṃ kurmi svaśarīraṃ dvijottama
21 bahūn varṣagaṇān brahman bhujyamānam idaṃ mayā
   kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiś cāpi mamottamā
22 tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrād asmād vimokṣaya
   anyeṣām agatir hy atra kumbhayonim ṛte dvijam
23 idam ābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama
   pratigṛhṇīṣva brahmarṣe prasādaṃ kartum arhasi
24 tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam
   tāraṇāyopajagrāha tad ābharaṇam uttamam
25 mayā pratigṛhīte tu tasminn ābharaṇe śubhe
   mānuṣaḥ pūrvako deho rājarṣeḥ sa nanāśa ha
26 pranaṣṭe tu śarīre 'sau rājarṣiḥ parayā mudā
   tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ punaḥ
27 tenedaṃ śakratulyena divyam ābharaṇaṃ mama
   tasmin nimitte kākutstha dattam adbhutadarśanam




Book 7
Chapter 70




 1 tad adbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvāgastyasya rāghavaḥ
  gauravād vismayāc caiva bhūyaḥ praṣṭuṃ pracakrame
 2 bhagavaṃs tad vanaṃ ghoraṃ tapas tapyati yatra saḥ
  śveto vaidarbhako rājā kathaṃ tad amṛgadvijam
 3 niḥsattvaṃ ca vanaṃ jātaṃ śūnyaṃ manujavarjitam
  tapaś cartuṃ praviṣṭaḥ sa śrotum icchāmi tattvataḥ
 4 rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam
  vākyaṃ paramatejasvī vaktum evopacakrame
 5 purā kṛtayuge rāma manur daṇḍadharaḥ prabhuḥ
  tasya putro mahān āsīd ikṣvākuḥ kulavardhanaḥ
 6 taṃ putraṃ pūrvake rājye nikṣipya bhuvi durjayam
  pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ bhava kartety uvāca ha
 7 tatheti ca pratijñātaṃ pituḥ putreṇa rāghava
  tataḥ paramasaṃhṛṣṭo manuḥ punar uvāca ha
 8 prīto 'smi paramodārakartā cāsi na saṃśayaḥ
  daṇḍena ca prajā rakṣa mā ca daṇḍam akāraṇe
 9 aparādhiṣu yo daṇḍaḥ pātyate mānaveṣu vai
  sa daṇḍo vidhivan muktaḥ svargaṃ nayati pārthivam
 10 tasmād daṇḍe mahābāho yatnavān bhava putraka
   dharmo hi paramo loke kurvatas te bhaviṣyati
11 iti taṃ bahu saṃdiśya manuḥ putraṃ samādhinā
   jagāma tridivaṃ hṛṣṭo brahmalokam anuttamam
12 prayāte tridive tasminn ikṣvākur amitaprabhaḥ
   janayiṣye kathaṃ putrān iti cintāparo 'bhavat
13 karmabhir bahurūpaiś ca tais tair manusutaḥ sutān
   janayām āsa dharmātmā śataṃ devasutopamān
14 teṣām avarajas tāta sarveṣāṃ raghunandana
   mūḍhaś cākṛtividyaś ca na śuśrūṣati pūrvajān
15 nāma tasya ca daṇḍeti pitā cakre 'lpatejasaḥ
   avaśyaṃ daṇḍapatanaṃ śarīre 'sya bhaviṣyati
16 sa paśyamānas taṃ doṣaṃ ghoraṃ putrasya rāghava
   vindhhhya śaivalayor madhye rājyaṃ prādād ariṃdama
17 sa daṇḍas tatra rājābhūd ramye parvatarodhasi
   puraṃ cāpratimaṃ rāma nyaveśayad anuttamam
18 purasya cākaron nāma madhumantam iti prabho
   purohitaṃ cośanasaṃ varayām āsa suvratam
19 evaṃ sa rājā tad rājyaṃ kārayat sapurohitaḥ
   prahṛṣṭamanujākīrṇaṃ devarājyaṃ yathā divi




Book 7
Chapter 71




 1 etad ākhyāya rāmāya maharṣiḥ kumbhasaṃbhavaḥ
  asyām evāparaṃ vākyaṃ kathāyām upacakrame
 2 tataḥ sa daṇḍaḥ kākutstha bahuvarṣagaṇāyutam
  akarot tatra mandātmā rājyaṃ nihatakaṇṭakam
 3 atha kāle tu kasmiṃś cid rājā bhārgavam āśramam
  ramaṇīyam upākrāmac caitre māsi manorame
 4 tatra bhārgavakanyāṃ sa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi
  vicarantīṃ vanoddeśe daṇḍo 'paśyad anuttamām
 5 sa dṛṣṭvā tāṃ sudurmedhā anaṅgaśarapīḍitaḥ
  abhigamya susaṃvignaḥ kanyāṃ vacanam abravīt
 6 kutas tvam asi suśroṇi kasya vāsi sutā śubhe
  pīḍito 'ham anaṅgena pṛcchāmi tvāṃ sumadhyame
 7 tasya tv evaṃ bruvāṇasya mohonmattasya kāminaḥ
  bhārgavī pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ nṛpam
 8 bhārgavasya sutāṃ viddhi devasyākliṣṭakarmaṇaḥ
  arajāṃ nāma rājendra jyeṣṭhām āśramavāsinīm
 9 guruḥ pitā me rājendra tvaṃ ca śiṣyo mahātmanaḥ
  vyasanaṃ sumahat kruddhaḥ sa te dadyān mahātapāḥ
 10 yadi vātra mayā kāryaṃ dharmadṛṣṭena satpathā
   varayasva nṛpa śreṣṭha pitaraṃ me mahādyutim
11 anyathā tu phalaṃ tubhyaṃ bhaved ghorābhisaṃhitam
   krodhena hi pitā me 'sau trailokyam api nirdahet
12 evaṃ bruvāṇām arajāṃ daṇḍaḥ kāmaśarārditaḥ
   pratyuvāca madonmattaḥ śirasy ādhāya so 'ñjalim
13 prasādaṃ kuru suśroṇi na kālaṃ kṣeptum arhasi
   tvatkṛte hi mama prāṇā vidīryante śubhānane
14 tvāṃ prāpya hi vadho vāpi pāpaṃ vāpi sudāruṇam
   bhaktaṃ bhajasva māṃ bhīru bhajamānaṃ suvihvalam
15 evam uktvā tu tāṃ kanyāṃ dorbhyāṃ gṛhya balād balī
   visphurantīṃ yathākāmaṃ maithunāyopacakrame
16 tam anarthaṃ mahāghoraṃ daṇḍaḥ kṛtvā sudāruṇam
   nagaraṃ prayayau cāśu madhumantam anuttamam
17 arajāpi rudantī sā āśramasyāvidūrataḥ
   pratīkṣate susaṃtrastā pitaraṃ devasaṃnibham





Book 7
Chapter 72




1 sa muhūrtād upaśrutya devarṣir amitaprabhaḥ
  svam āśramaṃ śiṣya vṛtaḥ kṣudhārtaḥ saṃnyavartata
 2 so 'paśyad arajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām
  jyotsnām ivāruṇagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm
 3 tasya roṣaḥ samabhavat kṣudhārtasya viśeṣataḥ
  nirdahann iva lokāṃs trīñ śiṣyāṃś cedam uvāca ha
 4 paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāviditātmanaḥ
  vipattiṃ ghorasaṃkāśāṃ kruddhām agniśikhām iva
 5 kṣayo 'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ
  yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭum icchati
 6 yasmāt sa kṛtavān pāpam īdṛśaṃ ghoradarśanam
  tasmāt prāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ
 7 saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ
  pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ
 8 samantād yojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ
  dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ
 9 sarvasattvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca
  mahatā pāṃsuvarṣeṇa nāśaṃ yāsyanti sarvaśaḥ
 10 daṇḍasya viṣayo yāvat tāvat sarvasamucchrayaḥ
   pāṃsubhuta ivālakṣyaḥ saptarātrād bhaviṣyati
11 ity uktvā krodhasaṃtapas tam āśramanivāsinam
   janaṃ janapadānteṣu sthīyatām iti cābravīt
12 śrutvā tūśasano vākyaṃ sa āśramāvasatho janaḥ
   niṣkrānto viṣayāt tasya sthānaṃ cakre 'tha bāhyataḥ
13 sa tathoktvā munijanam arajām idam abravīt
   ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā
14 idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham
   araje vijvarā bhuṅkṣva kālaś cātra pratīkṣyatām
15 tvatsamīpe tu ye sattvā vāsam eṣyanti tāṃ niśām
   avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā
16 ity uktvā bhārgavo vāsam anyatra samupākramat
   saptāhād bhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā
17 tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalasānuṣu
   śapto brahmarṣiṇā tena purā vaidharmake kṛte
18 tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyam ucyate
   tapasvinaḥ sthitā yatra janasthānam atho 'bhavat
19 etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi rāghava
   saṃdhyām upāsituṃ vīra samayo hy ativartate
20 ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ
   kṛtodako naravyāghra ādityaṃ paryupāsate
21 sa tair ṛṣibhir abhyastaḥ sahitair brahmasattamaiḥ
   ravir astaṃ gato rāma gacchodakam upaspṛśa




Book 7
Chapter 73




1 ṛṣer vacanam ājñāya rāmaḥ saṃdhyām upāsitum
  upākrāmat saraḥ puṇyam apsarobhir niṣevitam
 2 tatrodakam upaspṛṣśya saṃdhyām anvāsya paścimām
  āśramaṃ prāviśad rāmaḥ kumbhayoner mahātmanaḥ
 3 asyāgastyo bahuguṇaṃ phalamūlaṃ tathauṣadhīḥ
  śākāni ca pavitrāṇi bhojanārtham akalpayat
 4 sa bhuktavān naraśreṣṭhas tad annam amṛtopamam
  prītaś ca parituṣṭaś ca tāṃ rātriṃ samupāvasat
 5 prabhāte kālyam utthāya kṛtvāhnikam ariṃdamaḥ
  ṛṣiṃ samabhicakrāma gamanāya raghūttamaḥ
 6 abhivādyābravīd rāmo maharṣiṃ kumbhasaṃbhavam
  āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi mām anujñātum arhasi
 7 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi darśanena mahātmanaḥ
  draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārtham ihātmanaḥ
 8 tathā vadati kākutsthe vākyam adbhutadarśanam
  uvāca paramaprīto dharmanetras tapodhanaḥ
 9 atyadbhutam idaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram
  pāvanaḥ sarvalokānāṃ tvam eva raghunandana
 10 muhūrtam api rāma tvāṃ ye nu paśyanti ke cana
   pāvitāḥ svargabhūtās te pūjyante divi daivataiḥ
11 ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhir īkṣante prāṇino bhuvi
   hatās te yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ
12 gaccha cāriṣṭam avyagraḥ panthānam akutobhayam
   praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatir hi jagato bhavān
13 evam uktas tu muninā prāñjaliḥ prpagraho nṛpaḥ
   abhyavādayata prājñas tam ṛṣiṃ puṇyaśīlinam
14 abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃś ca sarvāṃs tapodhanān
   adhyārohat tad avyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam
15 taṃ prayāntaṃ munigaṇā āśīrvādaiḥ samantataḥ
   apūjayan mahendrābhaṃ sahasrākṣam ivāmarāḥ
16 svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite
   śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame
17 tato 'rdhadivase prāpte pūjyamānas tatas tataḥ
   ayodhyāṃ prāpya kākutstho vimānād avarohata
18 tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāminam
   kakṣyāntaravinikṣiptaṃ dvāḥsthaṃ rāmo 'bravīd vacaḥ
19 lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau
   mamāgamanam ākhyāya śabdāpaya ca māṃ ciram




Book 7
Chapter 74




 1 tac chrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
  dvāḥsthaḥ kumārāv āhūya rāghavāya nyavedayat
 2 dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau
  pariṣvajya tato rāmo vākyam etad uvāca ha
 3 kṛtaṃ mayā yathātathyaṃ dvijakāryam anuttamam
  dharmasetumato bhūyaḥ kartum icchāmi rāghavau
 4 yuvābhyām ātmabhūtābhyāṃ rājasūyam anuttamam
  sahito yaṣṭum icchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ
 5 iṣṭvā tu rājasūyena mitraḥ śatrunibarhaṇaḥ
  suhutena suyajñena varuṇatvam upāgamat
 6 somaś ca rājasūyena iṣṭvā dharmeṇa dharmavit
  prāptaś ca sarvalokānāṃ kīrtiṃ sthānaṃ ca śāśvatam
 7 asminn ahani yac chreyaś cintyatāṃ tan mayā saha
  hitaṃ cāyati yuktaṃ ca prayatau vaktum arhatha
 8 śrutā tu rāghavasyaitad vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
  bharataḥ prāñjalir bhūtvā vākyam etad uvāca ha
 9 tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasuṃdharā
  pratiṣṭhitā mahābāho yaśaś cāmitavikrama
 10 mahīpālāś ca sarve tvāṃ prajāpatim ivāmarāḥ
   nirīkṣante mahātmāno lokanāthaṃ yathā vayam
11 prajāś ca pitṛvad rājan paśyanti tvāṃ mahābala
   pṛthivyāṃ gatibhūto 'si prāṇinām api rāghava
12 sa tvam evaṃvidhaṃ yajñam āhartāsi kathaṃ nṛpa
   pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate
13 pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājan pauruṣam āgatāḥ
   sarveṣāṃ bhavitā tatra kṣayaḥ sarvāntakopamaḥ
14 sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇair atulavikrama
   pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate
15 bharatasya tu tad vākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā
   praharṣam atulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ
16 uvāca ca śubhāṃ vāṇīṃ kaikeyyā nandivardhanam
   prīto 'smi parituṣṭo 'smi tavādya vacanena hi
17 idaṃ vacanam aklībaṃ tvayā dharmasamāhitam
   vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam
18 eṣa tasmād abhiprāyād rājasūyāt kratūttamān
   nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena vai
19 prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ
   tasmāc chṛṇomi te vākyaṃ sādhūktaṃ susamāhitam




Book 7
Chapter 75





 1 tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani
  lakṣmaṇo 'pi śubhaṃ vākyam uvāca raghunandanam
 2 aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām
  pāvanas tava durdharṣo rocatāṃ kratupuṃgavaḥ
 3 śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani
  brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ
 4 purā kila mahābāho devāsurasamāgame
  vṛtro nāma mahān āsīd daiteyo lokasaṃmataḥ
 5 vistīrṇā yojanaśatam ucchritas triguṇaṃ tataḥ
  anurāgeṇa lokāṃs trīn snehāt paśyati sarvataḥ
 6 dharmajñaś ca kṛtajñaś ca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ
  śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ
 7 tasmin praśāsati tadā sarvakāmadughā mahī
  rasavanti prasūtāni mūlāni ca phalāni ca
 8 akṛṣṭapacyā pṛthivī susaṃpannā mahātmanaḥ
  sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītam adbhutadarśanam
 9 tasya buddhiḥ samutpannā tapaḥ kuryām anuttamam
  tapo hi paramaṃ śreyas tapo hi paramaṃ sukham
 10 sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu parameśvaram
   tapa ugram upātiṣṭhat tāpayan sarvadevatāḥ
11 tapas tapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat
   viṣṇuṃ samupasaṃkramya vākyam etad uvāca ha
12 tapasyatā mahābāho lokā vṛtreṇa nirjitāḥ
   balavān sa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi bādhitum
13 yady asau tapa ātiṣṭhed bhūya eva sureśvara
   yāval lokā dhariṣyanti tāvad asya vaśānugāḥ
14 tvaṃ cainaṃ paramodāram upekṣasi mahābala
   kṣaṇaṃ hi na bhaved vṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara
15 yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ
   tadā prabhṛti lokānāṃ nāthatvam upalabdhavān
16 sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva sumahāyaśaḥ
   tvatkṛtena hi sarvaṃ syāt praśāntam ajaraṃ jagat
17 ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ
   vṛtraghatena mahatā eṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha
18 tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtam eṣāṃ mahātmanām
   asahyam idam anyeṣām agatīnāṃ gatir bhavān

No comments:

Post a Comment