Sri Valmiki Ramayanam - Uttara Kanda (Book 7) chapters 41 to 50

Sree Valmiki Ramayana

Uttara Kanda

(Book 7)

Book 7
Chapter 41

 1 sa visṛjya tato rāmaḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam
  praviveśa mahābāhur aśokavanikāṃ tadā
 2 candanāgaru cūtaiś ca tuṅga kāleyakair api
  devadāruvanaiś cāpi samantād upaśobhitām
 3 priyaṅgubhiḥ kadambaiś ca tathā kurabakair api
  jambūbhiḥ pāṭalībhiś ca kovidāraiś ca saṃvṛtām
 4 sarvadā kusumai ramyaiḥ phalavadbhir manoramaiḥ
  cārupallavapuṣpāḍhyair mattabhramarasaṃkulaiḥ
 5 kokilair bhṛṅgarājaiś ca nānāvarṇaiś ca pakṣibhiḥ
  śobhitāṃ śataśaś citraiś cūtavṛkṣāvataṃsakaiḥ
 6 śātakumbhanibhāḥ ke cit ke cid agniśikhopamāḥ
  nīlāñjananibhāś cānye bhānti tatra sma pādapāḥ
 7 dīrghikā vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā
  mahārhamaṇisopānasphaṭikāntarakuṭṭimāḥ
 8 phullapadmotpalavanāś cakravākopaśobhitāḥ
  prākārair vividhākāraiḥ śobhitāś ca śilātalaiḥ
 9 tatra tatra vanoddeśe vaidūryamaṇisaṃnibhaiḥ
  śādvalaiḥ paramopetāḥ puṣpitadrumasaṃyutāḥ
 10 nandanaṃ hi yathendrasya brāhmaṃ caitrarathaṃ yathā
   tathārūpaṃ hi rāmasya kānanaṃ tan niveśitam
11 bahvāsanagṛhopetāṃ latāgṛhasamāvṛtām
   aśokavanikāṃ sphītāṃ praviśya raghunandanaḥ
12 āsane tu śubhākāre puṣpastabakabhūṣite
   kuthāstaraṇasaṃvīte rāmaḥ saṃniṣasāda ha
13 sītāṃ saṃgṛhya bāhubhyāṃ madhumaireyam uttamam
   pāyayām āsa kākutsthaḥ śacīm indro yathāmṛtam
14 māṃsāni ca vicitrāṇi phalāni vividhāni ca
   rāmasyābhyavahārārthaṃ kiṃkarās tūrṇam āharan
15 upanṛtyanti rājānaṃ nṛtyagītaviśāradāḥ
   bālāś ca rūpavatyaś ca striyaḥ pānavaśaṃ gatāḥ
16 evaṃ rāmo mudā yuktā sītāṃ surucirānanām
   ramayām āsa vaidehīm ahany ahani devavat
17 tathā tu ramamāṇasya tasyaivaṃ śiśiraḥ śubhaḥ
   atyakrāman narendrasya rāghavasya mahātmanaḥ
18 pūrvāhṇe paurakṛtyāni kṛtvā dharmeṇa dharmavit
   śeṣaṃ divasabhāgārdham antaḥpuragato 'bhavat
19 sītā ca devakāryāṇi kṛtvā paurvāhṇikāni tu
   śvaśrūṇām aviśeṣeṇa sarvāsāṃ prāñjaliḥ sthitā
20 tato rāmam upāgacchad vicitrabahubhūṣaṇā
   triviṣṭape sahasrākṣam upaviṣṭaṃ yathā śacī
21 dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām
   praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhv iti cābravīt
22 apatyalābho vaidehi mamāyaṃ samupasthitaḥ
   kim icchasi hi tad brūhi kaḥ kāmaḥ kriyatāṃ tava
23 prahasantī tu vaidehī rāmaṃ vākyam athābravīt
   tapovanāni puṇyāni draṣṭum icchāmi rāghava
24 gaṅgātīre niviṣṭāni ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām
   phalamūlāśināṃ vīra pādamūleṣu vartitum
25 eṣa me paramaḥ kāmo yan mūlaphalabhojiṣu
   apy ekarātraṃ kākutstha vaseyaṃ puṇyaśāliṣu
26 tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
   visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasy asaṃśayam
27 evam uktvā tu kākutstho maithilīṃ janakātmajām
   madhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma suhṛdvṛtaḥ

Book 7
Chapter 42

 1 tatropaviṣṭaṃ rājānam upāsante vicakṣaṇāḥ
  kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsya kārāḥ samantataḥ
 2 vijayo madhumattaś ca kāśyapaḥ piṅgalaḥ kuśaḥ
  surājiḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ samāgadhaḥ
 3 ete kathā bahuvidhā parihāsasamanvitāḥ
  kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ
 4 tataḥ kathāyāṃ kasyāṃ cid rāghavaḥ samabhāṣata
  kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca
 5 mām āśritāni kāny āhuḥ paurajānapadā janāḥ
  kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ nu lakṣmaṇam
 6 kiṃ nu śatrughnam āśritya kaikeyīṃ mātaraṃ ca me
  vaktavyatāṃ ca rājāno nave rājye vrajanti hi
 7 evam ukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalir abravīt
  sthitāḥ kathāḥ śubhā rājan vartante puravāsinām
 8 ayaṃ tu vijayaḥ saumya daśagrīvavadhāśritaḥ
  bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyate puruṣarṣabha
 9 evam uktas tu bhadreṇa rāghavo vākyam abravīt
  kathayasva yathā tathyaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ
 10 śubhāśubhāni vākyāni yāny āhuḥ puravāsinaḥ
   śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ na kuryām aśubhāni ca
11 kathayasva ca visrabdho nirbhayo vigatajvaraḥ
   kathayante yathā paurā janā janapadeṣu ca
12 rāghaveṇaivam uktas tu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ
   pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ
13 śṛṇu rājan yathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham
   catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca
14 duṣkaraṃ kṛtavān rāmaḥ samudre setubandhanam
   akṛtaṃ pūrvakaiḥ kaiś cid devair api sadānavaiḥ
15 rāvaṇaś ca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ
   vānarāś ca vaśaṃ nītā ṛṣkāś ca saha rākṣasaiḥ
16 hatvā ca rāvaṇaṃ yuddhe sītām āhṛtya rāghavaḥ
   amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punar ānayat
17 kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsaṃbhogajaṃ sukham
   aṅkam āropya hi purā rāvaṇena balād dhṛtām
18 laṅkām api punar nītām aśokavanikāṃ gatām
   rakṣasāṃ vaśam āpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate
19 asmākam api dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati
   yathā hi kurute rājā prajā tam anuvartate
20 evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ
   nagareṣu ca sarveṣu rājañ janapadeṣu ca
21 tasyaitad bhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat
   uvāca sarvān suhṛdaḥ katham etan nivedyatām
22 sarve tu śirasā bhūmāv abhivādya praṇamya ca
   pratyūcū rāghavaṃ dīnam evam etan na saṃśayaḥ
23 śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam
   visarjayām āsa tadā sarvāṃs tāñ śatrutāpanaḥ

Book 7
Chapter 43

 1 visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ
  samīpe dvāḥstham āsīnam idaṃ vacanam abravīt
 2 śīghram ānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam
  bharataṃ ca mahābāhuṃ śatrughnaṃ cāparājitam
 3 rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ
  lakṣmaṇasya gṛhaṃ gatva praviveśānivāritaḥ
 4 uvāca ca tadā vākyaṃ vardhayitvā kṛtāñjaliḥ
  draṣṭum icchasi rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra māciram
 5 bāḍham ity eva saumitriḥ śrutvā rāghava śāsanam
  prādravad ratham āruhya rāghavasya niveśanam
 6 prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatam antikāt
  uvāca prāñjalir vākyaṃ rājā tvāṃ draṣṭum icchati
 7 bharatas tu vacaḥ śrutvā dvāḥsthād rāmasamīritam
  utpapātāsanāt tūrṇaṃ padbhyām eva tato 'gamat
 8 dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ
  śatrughnabhavanaṃ gatvā tato vākyaṃ jagāda ha
 9 ehy āgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭum icchati
  gato hi lakṣmaṇaḥ pūrvaṃ bharataś ca mahāyaśāḥ
 10 śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam
   śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ
11 kumārān āgatāñ śrutvā cintāvyākulitendriyaḥ
   avākśirā dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanam abravīt
12 praveśaya kumārāṃs tvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ
   eteṣu jīvitaṃ mahyam ete prāṇā bahiścarāḥ
13 ājñaptās tu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ
   prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśus te samāhitāḥ
14 te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā
   saṃdhyāgatam ivādityaṃ prabhayā parivarjitam
15 bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭva rāmasya dhīmataḥ
   hataśobhāṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te
16 tato 'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ
   tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmaś cāśrūṇy avartayat
17 tān pariṣvajya bāhubhyām utthāpya ca mahābhujaḥ
   āsaneṣv ādhvam ity uktvā tato vākyaṃ jagāda ha
18 bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam
   bhavadbhiś ca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ
19 bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhau ca pariniṣṭhitāḥ
   saṃbhūya ca madartho 'yam anveṣṭavyo nareśvarāḥ

Book 7
Chapter 44

1 teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām
  uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā
 2 sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano 'nyathā
  paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā
 3 paurāpavādaḥ sumahāṃs tathā janapadasya ca
  vartate mayi bībhatsaḥ sa me marmāṇi kṛntati
 4 ahaṃ kila kule jata ikṣvākūṇāṃ mahātmanām
  sītāṃ pāpasamācārām ānayeyaṃ kathaṃ pure
 5 jānāsi hi yathā saumya daṇḍake vijane vane
  rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā
 6 pratyakṣaṃ tava saumitre devanāṃ havyavāhanaḥ
  apāpāṃ maithilīm āha vāyuś cākāśagocaraḥ
 7 candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ saṃnidhau purā
  ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣām apāpāṃ janakātmajām
 8 evaṃ śuddha samācārā devagandharvasaṃnidhau
  laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā
 9 antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm
  tato gṛhītvā vaidehīm ayodhyām aham āgataḥ
 10 ayaṃ tu me mahān vādaḥ śokaś ca hṛdi vartate
   paurāpavādaḥ sumahāṃs tathā janapadasya ca
11 akīrtir yasya gīyeta loke bhūtasya kasya cit
   pataty evādhamāṁl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate
12 akīrtir nindyate daivaiḥ kīrtir deveṣu pūjyate
   kīrtyarthaṃ ca samārambhaḥ sarva eva mahātmanām
13 apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmān vā puruṣarṣabhāḥ
   apavādabhayād bhītāḥ kiṃ punar janakātmajām
14 tasmād bhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare
   na hi paśyāmy ahaṃ bhūyaḥ kiṃ cid duḥkham ato 'dhikam
15 śvas tvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham
   āruhya sītām āropya viṣayānte samutsṛja
16 gaṅgāyās tu pare pāre vālmīkeḥ sumahātmanaḥ
   āśramo divyasaṃkāśas tamasātīram āśritaḥ
17 tatraināṃ vijane kakṣe visṛjya raghunandana
   śīghram āgaccha saumitre kuruṣva vacanaṃ mama
18 na cāsmi prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathaṃ cana
   aprītiḥ paramā mahyaṃ bhavet tu prativārite
19 śāpitāś ca mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca
   ye māṃ vākyāntare brūyur anunetuṃ kathaṃ cana
20 mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ
   ito 'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama
21 pūrvam ukto 'ham anayā gaṅgātīre mahāśramān
   paśyeyam iti tasyāś ca kāmaḥ saṃvartyatām ayam
22 evam uktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitekṣaṇaḥ
   praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

Book 7
Chapter 45

1 tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ
  sumantram abravīd vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā
 2 sārathe turagāñ śīghraṃ yojayasva rathottame
  svāstīrṇaṃ rājabhavanāt sītāyāś cāsanaṃ śubham
 3 sītā hi rājabhavanād āśramaṃ puṇyakarmaṇām
  mayā netā maharṣīṇāṃ śīghram ānīyatāṃ rathaḥ
 4 sumantras tu tathety uktvā yuktaṃ paramavājibhiḥ
  rathaṃ suruciraprakhyaṃ svāstīrṇaṃ sukhaśayyayā
 5 ādāyovāca saumitriṃ mitrāṇāṃ harṣavardhanam
  ratho 'yaṃ samanuprāpto yat kāryaṃ kriyatāṃ prabho
 6 evam uktaḥ sumantreṇa rājaveśma sa lakṣmaṇaḥ
  praviśya sītām āsādya vyājahāra nararṣabhaḥ
 7 gaṅgātīre mayā devi munīnām āśrame śubhe
  śīghraṃ gatvopaneyāsi śāsanāt pārthivasya naḥ
 8 evam uktā tu vaidehī lakṣmaṇena mahātmanā
  praharṣam atulaṃ lebhe gamanaṃ cābhyarocayat
 9 vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca
  gṛhītvā tāni vaidehī gamanāyopacakrame
 10 imāni munipatnīnāṃ dāsyāmy ābharaṇāny aham
   saumitris tu tathety uktvā ratham āropya maithilīm
   prayayau śīghraturago rāmasyājñām anusmaran
11 abravīc ca tadā sītā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam
   aśubhāni bahūny adya paśyāmi raghunandana
12 nayanaṃ me sphuraty adya gātrotkampaś ca jāyate
   hṛdayaṃ caiva saumitre asvastham iva lakṣaye
13 autsukyaṃ paramaṃ cāpi adhṛtiś ca parā mama
   śūnyām iva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana
14 api svasti bhavet tasya bhrātus te bhrātṛbhiḥ saha
   śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsām aviśeṣataḥ
15 pure janapade caiva kuśalaṃ prāṇinām api
   ity añjalikṛtā sītā devatā abhyayācata
16 lakṣmaṇo 'rthaṃ tu taṃ śrutvā śirasā vandya maithilīm
   śivam ity abravīd dhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā
17 tato vāsam upāgamya gomatītīra āśrame
   prabhāte punar utthāya saumitriḥ sūtam abravīt
18 yojayasva rathaṃ śīghram adya bhāgīrathī jalam
   śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā
19 so 'śvān vicārayitvāśu rathe yuktvā manojavān
   ārohasveti vaidehīṃ sūtaḥ prāñjalir abravīt
20 sā tu sūtasya vacanād āruroha rathottamam
   sītā saumitriṇā sārdhaṃ sumitreṇa ca dhīmatā
21 athārdhadivasaṃ gatvā bhāgīrathyā jalāśayam
   nirīkṣya lakṣmaṇo dīnaḥ praruroda mahāsvanam
22 sītā tu paramāyattā dṛṣṭvā lakṣmaṇam āturam
   uvāca vākyaṃ dharmajña kim idaṃ rudyate tvayā
23 jāhvanī tīram āsādya cirābhilaṣitaṃ mama
   harṣakāle kim arthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa
24 nityaṃ tvaṃ rāmapādeṣu vartase puruṣarṣabha
   kac cid vinā kṛtas tena dvirātre śokam āgataḥ
25 mamāpi dayito rāmo jīvitenāpi lakṣmaṇa
   na cāham evaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava
26 tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān
   tato dhanāni vāsāṃsi dāsyāmy ābharaṇāni ca
27 tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārham abhivādanam
   tatra caikāṃ niśām uṣya yāsyāmas tāṃ purīṃ punaḥ
28 tasyās tad vacanaṃ śrutvā pramṛjya nayane śubhe
   titīrṣur lakṣmaṇo gaṅgāṃ śubhāṃ nāvam upāharat

Book 7
Chapter 46

 1 atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ
  āruroha samāyuktāṃ pūrvam āropya maithilīm
 2 sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatām iti lakṣmaṇaḥ
  uvāca śokasaṃtaptaḥ prayāhīti ca nāvikam
 3 tatas tīram upāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ
  uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalir bāṣpagadgadaḥ
 4 hṛdgataṃ me mahac chalyaṃ yad asmy āryeṇa dhīmatā
  asmin nimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ
 5 śreyo hi maraṇaṃ me 'dya mṛtyor vā yat paraṃ bhavet
  na cāsminn īdṛśe kārye niyojyo lokanindite
 6 prasīda na ca me roṣaṃ kartum arhasi suvrate
  ity añjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ
 7 rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyum ātmanaḥ
  maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyam abravīt
 8 kim idaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa
  paśyāmi tvāṃ ca na svatham api kṣemaṃ mahīpateḥ
 9 śāpito 'si narendreṇa yat tvaṃ saṃtāpam ātmanaḥ
  tad brūyāḥ saṃnidhau mahyam aham ājñāpayāmi te
 10 vaidehyā codyamānas tu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ
   avāṅmukho bāṣpagalo vākyam etad uvāca ha
11 śrutvā pariṣado madhye apavādaṃ sudāruṇam
   pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje
12 na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ
   yāni rājñā hṛdi nyastāny amarṣaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ
13 sā tvāṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama saṃnidhau
   paurāpavāda bhītena grāhyaṃ devi na te 'nyathā
14 āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi
   rājñaḥ śāsanam ājñāya tavaivaṃ kila daurhṛdam
15 tad etaj jāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam
   puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe
16 rājño daśarathasyaiṣa pitur me munipuṃgavaḥ
   sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ
17 pādacchāyām upāgamya sukham asya mahātmanaḥ
   upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje
18 pativratātvam āsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi
   śreyas te paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati

Book 7
Chapter 47

 1 lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā
  paraṃ viṣādam āgamya vaidehī nipapāta ha
 2 sā muhūrtam ivāsaṃjñā bāṣpavyākulitekṣaṇā
  lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā
 3 māmikeyaṃ tanur nūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa
  dhātrā yasyās tathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate
 4 kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārair viyojitaḥ
  yāhaṃ śuddha samācārā tyaktā nṛpatinā satī
 5 purāham āśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī
  anurudhyāpi saumitre duḥkhe viparivartinī
 6 sā kathaṃ hy āśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā
  ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā
 7 kiṃ ca vakṣyāmi muniṣu kiṃ mayāpakṛtaṃ nṛpe
  kasmin vā kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā
 8 na khalv adyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavī jale
  tyajeyaṃ rājavaṃśas tu bhartur me parihāsyate
 9 yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm
  nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama
 10 śvaśrūṇām aviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca
   śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam
11 yathā bhrātṛṣu vartethās tathā paureṣu nityadā
   paramo hy eṣa dharmaḥ syād eṣā kīrtir anuttamā
12 yat tvaṃ paurajanaṃ rājan dharmeṇa samavāpnuyāḥ
   ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha
   yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana
13 evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ
   śirasā dharaṇīṃ gatvā vyāhartuṃ na śaśāka ha
14 pradakṣiṇaṃ ca kṛtvā sa rudann eva mahāsvanam
   āruroha punar nāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat
15 sa gatvā cottaraṃ kūlaṃ śokabhārasamanvitaḥ
   saṃmūḍha iva duḥkhena ratham adhyāruhad drutam
16 muhur muhur apāvṛtya dṛṣṭvā sītām anāthavat
   veṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāv atha
17 dūrasthaṃ ratham ālokya lakṣmaṇaṃ ca muhur muhuḥ
   nirīkṣamāṇām udvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat
18 sā duḥkhabhārāvanatā tapasvinī; yaśodharā nātham apaśyatī satī
   ruroda sā barhiṇanādite vane; mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī

Book 7
Chapter 48

 1 sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā ye tatra munidārakāḥ
  prādravan yatra bhagavān āste vālmīkir agryadhīḥ
 2 abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye
  sarve nivedayām āsus tasyās tu ruditasvanam
 3 adṛṣṭapūrvā bhagavan kasyāpy eṣā mahātmanaḥ
  patnī śrīr iva saṃmohād virauti vikṛtasvarā
 4 bhagavan sādhu paśyemāṃ devatām iva khāc cyutām
  na hy enāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyāsyāḥ prayujyatām
 5 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit
  tapasā labdhacakṣuṣmān prādravad yatra maithilī
 6 taṃ tu deśam abhipretya kiṃ cit padbhyāṃ mahāmuniḥ
  arghyam ādāya ruciraṃ jāhvanī tīram āśritaḥ
  dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ patnīṃ sītām anāthavat
 7 tāṃ sitāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkir munipuṃgavaḥ
  uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayann iva tejasā
 8 snuṣā daśarāthasya tvaṃ rāmasya mahiṣī satī
  janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate
 9 āyānty evāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā
  kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam
 10 apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapo labdhena cakṣuṣā
   viśuddhabhāvā vaidehi sāmprataṃ mayi vartase
11 āśramasyāvidūre me tāpasyas tapasi sthitāḥ
   tās tvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ
12 idam arghyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā
   yathā svagṛham abhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ
13 śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramam adbhutam
   śirasā vandya caraṇau tathety āha kṛtāñjaliḥ
14 taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt
   anvayād yatra tāpasyo dharmanityāḥ samāhitāḥ
15 taṃ dṛṣṭvā munim āyāntaṃ vaidehyānugataṃ tadā
   upājagmur mudā yuktā vacanaṃ caidam abruvan
16 svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ prabho
   abhivādayāmaḥ sarvās tvām ucyatāṃ kiṃ ca kurmahe
17 tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā vālmīkir idam abravīt
   sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ
18 snuṣā daśaradhasyaiṣā janakasya sutā satī
   apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā
19 imāṃ bhavatyaḥ paśyantu snehena parameṇa ha
   gauravān mama vākyasya pūjyā vo 'stu viśeṣataḥ
20 muhur muhuś ca vaidehīṃ parisāntvya mahāyaśāḥ
   svam āśramaṃ śiṣya vṛtaḥ punar āyān mahātapāḥ

Book 7
Chapter 49

 1 dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītām āśramaṃ saṃraveśitām
  saṃtāpam akarod ghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ
 2 abravīc ca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim
  sītāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya dhīmataḥ
 3 ato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati
  patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām
 4 vyaktaṃ daivād ahaṃ manye rāghavasya vinā bhavam
  vaidehyā sārathe sārdhaṃ daivaṃ hi duratikramam
 5 yo hi devān sagandharvān asurān saha rākṣasaiḥ
  nihanyād rāghavaḥ kruddhaḥ sa daivam anuvartate
 6 purā mama pitur vākyair daṇḍake vijane vane
  uṣito navavarṣāṇi pañca caiva sudāruṇe
 7 tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam
  paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me
 8 ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇy asmin yaśohare
  maithilīṃ prati saṃprāptaḥ paurair hīnārthavādibhiḥ
 9 etā bahuvidhā vācaḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ
  sumantraḥ prāñjalir bhūtvā vākyam etad uvāca ha
 10 na saṃtāpas tvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati
   dṛṣṭam etat purā vipraiḥ pitus te lakṣmaṇāgrataḥ
11 bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo 'lpasukhyavān
   tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatau tathā
   saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān
12 na tv idaṃ tvayi vaktavyaṃ saumitre bharate 'pi vā
   rājñā vo 'vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yad uvāca ha
13 mahārājasamīpe ca mama caiva nararṣabha
   ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca saṃnidhau
14 ṛṣes tu vacanaṃ śrutvā mām āha puruṣarṣabhaḥ
   sūta na kva cid evaṃ te vaktavyaṃ janasaṃnidhau
15 tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tat susamāhitaḥ
   naiva jātv anṛtaṃ kuryām iti me saumya darśanam
16 sarvathā nāsty avaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ
   yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana
17 yady apy ahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā
   tac cāpy udāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam
18 tac chrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat
   tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyam athābravīt

Book 7
Chapter 50

 1 tathā saṃcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā
  tad vākyam ṛṣiṇā proktaṃ vyāhartum upacakrame
 2 purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ
  vasiṣṭhasyāśrame puṇye sa vārṣikyam uvāsa ha
 3 tam āśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ
  purodhasaṃ mahātmānaṃ didṛkṣur agamat svayam
 4 sa dṛṣṭvā sūryasaṃkāśaṃ jvalantam iva tejasā
  upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savye pārśve mahāmunim
  tau munī tāpasa śreṣṭhau vinītas tv abhyavādayat
 5 sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca
  pādyena phalamūlaiś ca so 'py āste munibhiḥ saha
 6 teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tās tāḥ sumadhurāḥ kathāḥ
  babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate 'hani
 7 tataḥ kathāyāṃ kasyāṃ cit prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ
  uvāca taṃ mahātmānam atreḥ putraṃ tapodhanam
 8 bhagavan kiṃ pramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati
  kimāyuś ca hi me rāmaḥ putrāś cānye kimāyuṣaḥ
 9 rāmasya ca sutā ye syus teṣām āyuḥ kiyad bhavet
  kāmyayā bhagavan brūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama
 10 tac chrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya tu
   durvāsāḥ sumahātejā vyāhartum upacakrame
11 ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati
   sukhinaś ca samṛddhāś ca bhaviṣyanty asya cānujāḥ
12 kasmiṃś cit karaṇe tvāṃ ca maithilīṃ ca yaśasvinīm
   saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā kila
13 daśavarṣasahasraṇi daśavarṣaśatāni ca
   rāmo rājyam upāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati
14 samṛddhair hayamedhaiś ca iṣṭvā parapuraṃjayaḥ
   rājavaṃśāṃś ca kākutstho bahūn saṃsthāpayiṣyati
15 sa sarvam akhilaṃ rājño vaṃśasyāsya gatāgatam
   ākhyāya sumahātejās tūṣṇīm āsīn mahādyutiḥ
16 tūṣṇīṃbhūte munau tasmin rājā daśarathas tadā
   abhivādya mahātmānau punar āyāt purottamam
17 etad vaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā
   śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tad bhaviṣyati
18 evaṃgate na saṃtāpaṃ gantum arhasi rāghava
   sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama
19 tac chrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam
   praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhv iti cābravīt
20 tayoḥ saṃvadator evaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi
   astam arko gato vāsaṃ gomatyāṃ tāv athoṣatuḥ